تغییر کاربری اراضی

آلی خاک سطحی (آزمایش خاک)، بافت و زهکشی خاک (آزمایش خاک هیدرومتر بایکاس)، فرسایشپذیری خاک (بازدید میدانی و شناسایی سازندهای موجود به لحاظ فرسایشی در منطقه)، عمق سفرهی آب زیرزمینی (بازدید میدانی و اندازهگیری عمق چاههای موجود)، وجود و نوع آب سطحی و کیفیت آن (بازدید میدانی و آزمایشها) و اندازهگیری رطوبت خاک (روش کرگیری).

شکل ۳-۲- برداشت نمونه خاک در اقدام بند خاکی

شکل ۳-۳- برداشت نمونه خاک در اقدام نهالکاری بادام

شکل ۳-۴- اندازهگیری رطوبت خاک به روش کرگیری

۶- بررسی محیط انسانی با ارائهی سوالاتی نظیر متوسط زمین تحت مالکیت بهرهبرداران که با استفاده از اطلاعات امور اراضی ادارهی منابع طبیعی شیراز و پرسش از اهالی منطقه مشخص میگردد، نوع مالکیت اراضی درحوضهی موردنظر (مشاعی، منفرد)، که از اطلاعات ادارهی ثبت و اسناد شیراز مورد استفاده قرار گرفت؛ نوع کاربری تعیین شده برای استفاده از اراضی توسط منابع طبیعی جهت بازاری تولید (معیشتی، تجاری، یا تلفیقی)، با بازدید میدانی و پرسش از سکنهی منطقه و با توجه به کاربری اراضی (که غالباً زراعت میباشد و جهت بازاری تولید در آن منطقه اکثراً تجاری است).
۷- تعیین تاثیرات تولیدی، اقتصادی اجرای پروژه از نظر تولید چوب، محصولات زراعی، علوفه، فراوردههای فرعی دامی، و فراوردههای فرعی جنگلی.
۸- تعیین تأثیرات اجتماعی، فرهنگی (منظور فرهنگسازی و یادگیری اقدامات آبخیزداری، اجرای پروژه نظیر افزایش دانش آبخیزداری سکنهی آبخیز، افزایش فرهنگ حفاظت خاک، افزایش مشارکت مردم در اجرای سایر پروژهها)، که با استفاده از پرسشنامهی WOCAT و بازدید میدانی حاصل گردیده است.
۹- تحلیل و ارائهی اطلاعات آماری با استفاده از نرمافزار SPSS (نسخهی ۱۶) و آزمون مربع کایاسکوئر.
۱۰- نتیجهگیری از نقاط قوت و ضعف پروژهها: نقاط قوت و ضعف هر یک از اقدامات انجام شده به صورت استفاده از تعداد علامت مثبت (+)، و منفی (-)، نمایش داده میشود.

تأثیرات مثبت تأثیرات منفی
زیاد
+
+
+
متوسط
+
+

کم
+

زیاد



متوسط

کم

الف: نقاط قوت مانند:
– کاهش فرسایش
– کاهش مصرف کود، افزایش حاصلخیزی خاک
– افزایش تولید محصول و درآمد زارع
– افزایش سطح سفرهی آب زیرزمینی
– کاهش سیل در پایین دست
– کاهش انتقال رسوب به پایین دست
– کاهش مهاجرت
ب: نقاط ضعف مانند:
– اجرای پروژه توسط سکنهی آبخیز بدون نظارت کارشناسان امکانپذیر نیست؟
– تولیدات فراهم شده قادر به رقابت نیستند.
– درآمد حاصل از پروژه، کفاف هزینهها را نمیدهد.
– کاهش کیفیت و کمیت علوفه.
– کاهش درآمد مزارع و…
۱۱- مقایسهی نتایج حاصل از ارزیابی اقدامات انجام گرفته در حوزهی آبخیز لپویی با نقاط شاهد در منطقه و در دیگر نقاط دنیا.
۱۲- مقایسهی دو گروه از فنآوری یا اقدامات با استفاده از آزمون مربع کای و نرمافزار SPSS (نسخهی ۱۶).
۱۳- کلاسبندی گروههای فنآوری حفاظت آب و خاک با استفاده از آزمون مربع کای و نرمافزار SPSS (نسخهی ۱۶).
۱۴- تهیهی پرسشنامهی WOCAT برای هر یک از فنآوریهای آبخیزداری.

فصل چهارم
نتایج

بررسیهای کتابخانهای و میدانی نشان داد که اقدامات انجام شده در حوزهی آبخیز لپویی در دو دسته اقدامات گیاهی و سازهای قرار می گیرند (جدول ۴-۱).

۴-۱- فعالیتهای آبخیزداری صورت گرفته در محدودهی حوزهی آبخیز لپویی

جدول ۴-۱- اقدامات گیاهی
نوع فعالیت
اهداف طرح
مدیریت مراتع
برای جلوگیری از تخریب بیش از حد مراتع در اثر چرای شدید
تبدیل مراتع فقیر به بادامکاری
به منظور جلوگیری از فرسایش و شسته شدن خاک سطحی در مراتع فقیر
کپهکاری
به منظور جلوگیری از فرسایش و شسته شدن خاک سطحی مراتع و افزایش پوشش گیاهی مرتع

جدول ۴-۲- اقدامات سازهای
بند خاکی (کنترل سیلاب)
به منظور جلوگیری از سیلاب و رواناب و افزایش کمیت و کیفیت آبهای زیرزمینی

شکل ۴-۱- نمایی از نهالکاری در حوزهی آبخیز لپویی

شکل ۴-۲- نمایی از کپهکاری در حوزهی آبخیز لپویی

شکل ۴-۳- نمایی از مدیریت (قرق) در حوزهی آبخیز لپویی

شکل ۴-۴- نمایی از بند خاکی در حوزهی آبخیز لپویی

مراحل مداخله
اقدامات حفاظتی
نوع تخریب
نوع کاربری اراضی
اقلیم منطقه
محل اجرا
موضوعات
مطالعه شده
فنآوری
احیا
کاهش
پیشگیری
مدیریتی
سازه ای
گیاهی
زراعی
تخریب آب
تخریب گیاهی
تخریب فیزیکی
تخریب شیمیایی
فرسایش بادی
فرسایش آبی
سایر
مخلوط
جنگل
مراتع
محصولات چند ساله
محصولات یکساله
مرطوب
نیمه مرطوب
معتدل مدیترانه ای
نیمه خشک
خشک

۱- نهالکاری بادام

۲- کپهکاری

۳- بندخاکی

< br />

۴- مدیریت مراتع
نوع کاربری اراضی: قبل از اقدام حفاظتی انجام شده بعد از فنآوری اجرا شده است
نوع تخریب: نوع تخریب اصلی نشان داده میشود نوع تخریب ثانویه نشان داده شده است
اقدام حفاظتی: اقدام حفاظتی اولیه اقدام حفاظتی پشتیبان/ اختیاری

جدول ۴-۳- برخی از خصوصیات اقدامات حفاظت آب و خاک در حوزهی آبخیز لپویی

۴-۲- کاربری اراضی قبل از حفاظت
مطالعات انجام گرفته در مورد کاربری اراضی نشان میدهد قبل از اقدامات حفاظت آب و خاک جنگل (در حدود ۲ درصد) و مراتع با پوشش خوب در حدود (۵ درصد) و مراتع با پوشش متوسط در حدود (۱۵ درصد) و مراتع با پوشش فقیر در حدود (۷۸ درصد) بوده است (نمودار ۴-۱).

نمودار ۴-۱- کاربری اراضی قبل از حفاظت در حوزهی آبخیز لپویی

۴-۳- کاربری اراضی بعد از حفاظت
مطالعات انجام گرفته در مورد کاربری اراضی بعد از اقدامات حفاظت آب و خاک نشان میدهد که از ۴ فنآوری مورد ارزیابی در حوزهی آبخیز لپویی بعد از اقدامات، کاربری اراضی مرتع با پوشش خوب (در حدود ۱۵درصد) کاربری اراضی جنگل بادامکاری (در حدود ۱۰ درصد)، کاربری اراضی مرتع فقیر (در حدود ۴۴ درصد)، کاربری اراضی مرتع متوسط (در حدود ۳۱ درصد). بررسیها نشان میدهد که در حوزهی آبخیز لپویی از ۴ اقدام حفاظتی، ۳ فنآوری به طور مستقیم باعث تغییر کاربری اراضی از مراتع فقیر به مرتع و باغهای بادام است (نمودار۴-۲).

نمودار ۴-۲- کاربری اراضی بعد از حفاظت در حوزهی آبخیز لپویی
۴-۴- نوع تخریب
مطالعات انجام گرفته در حوزهی آبخیز لپویی توسط برنامهی WOCAT نشان میدهد که رایجترین نوع تخریب در منطقه فرسایش آبی میباشد. که علت آن را میتوان دخالت نادرست انسان در منابع آب و خاک دانست. با بازدید از منطقه و مشاهدهی آثار فرسایش آبی و لختی خاک (فاقد پوشش حفاظتی) و جمعبندی پرسشنامههای تکمیلی توسط کارشناسان تعاونی لپویی نمودار ۴-۳ نوع تخریب و اهمیت انواع تخریب را در حوزهی مطالعه را نشان میدهد، که در نهالکاری بادام تخریب گیاهی ۵ درصد و در کپهکاری تخریب گیاهی ۴۴/۰ درصد و در مدیریت و قرق تخریب گیاهی ۹/۵ درصد میباشد که مجموع تخریب گیاهی در منطقه معادل ۳/۱۱ درصد میباشد. بند خاکی باعث گردید که در منطقه تخریب آب معادل ۸ درصد و فرسایش آبی معادل ۶/۶۵ درصد، تخریب شیمیایی ۵ درصد و تخریب فیزیکی ۱۱ درصد افزایش یابد (نمودار ۴-۳).

نمودار ۴-۳- انواع تخریب در حوزهی آبخیز لپویی

۴-۵- مراحل مداخله
در حوزهی آبخیز لپویی که وسعت آن ۳۴۰۲ هکتار است اکثراً اقدامات حفاظتی در مرحلهی احیا قرار گرفته مکانهایی که در اثر عوامل مختلف خاک سطحی تخریب یافته و فاقد پوشش گیاهی و حفاظتی میباشد. یعنی زمانی که زمین کاملاً تخریب یافته است و دیگر امکان استفاده از آن میسر نمیباشد و زمین غیر قابل بهرهبرداری میباشد. در قسمتهایی از حوضه خصوصاً در دامنهها که پوشش گیاهی متوسط دارد حدود ۱۷۰ هکتار اقدامات حفاظتی در مرحلهی پیشگیری قرار گرفته است. در قسمتهایی از حوضه در دامنهها و دشتها که پوشش گیاهی فقیری دارد حدود ۵۱۰ هکتار اقدامات حفاظتی در مرحلهی کنترل قرار گرفته و در قسمتهایی از حوضه که فاقد پوشش حفاظتی است حدود ۲۷۲۱ هکتار اقدامات حفاظتی در مرحلهی احیاء میباشد (نمودار ۴-۴).

نمودار ۴-۴- مراحل مداخله در حوزهی آبخیز لپویی

۴-۶- محیط طبیعی
۴-۶-۱- نوع اقلیم
WOCAT منطقهی آب و هوایی را با توجه به شرایط زیر به چهار اقلیم خشک، نیمه خشک، مرطوب، و نیمه مرطوب تقسیم کرده است.
منطقهی مرطوب: منطقهای است که طول دورهی رشد در آن بیش از ۲۷۰ روز باشد.
منطقهی نیمه مرطوب: منطقهای است که طول دورهی رشد در آن بین ۱۸۰ تا ۲۶۹ روز باشد.
منطقهی نیمه خشک: منطقهای است که طول دورهی رشد در آن بین ۷۵ تا ۱۷۹ روز باشد.
منطقه خشک: منطقهای است که طول دورهی رشد در آن بین ۰ تا ۷۴ روز میباشد.
با توجه به این موارد و با توجه به داشتن آمار طول دورهی رشد حوزهی آبخیز لپویی، این حوضه در طبقهبندی اقلیمی نیمهخشک قرار دارد که این آمار به شرح زیر میباشد:
طول دورهی رشد گندم (۱۶۰روز) و طول دورهی رشد جو (۱۶۰-۱۵۰روز)، و طول دورهی رشد ذرت (۱۴۰-۱۱۰روز)، و طول دورهی رشد نخود (۱۱۰روز)، که میانگین این آمارها بین ۱۶۰ -۱۱۰روز میباشد. با توجه به نمودار ۴-۵ اقلیمی حوزهی آبخیز لپویی، ۴ فنآوری مورد مطالعه در این حوضه در طبقهبندی نیمهخشک قرار دارد.

نمودار ۴-۵- طبقهبندی اقلیمی اقدامات انجام گرفته در حوزهی آبخیز لپویی به روش WOCAT
در مطالعات انجام گرفته در حوزهی آبخیز لپویی ۴ فنآوری نهالکاری بادام در ارتفاع ۲۰۰۰ متری، فنآوری بندخاکی در ارتفاع ۱۵۰۰ متری، کپهکاری و مدیریت مراتع در ارتفاع ۱۹۰۰-۱۶۵۰ متری اجرا گردیده است.

۴-۶-۲- شیب
مطالعات انجام گرفته در حوزهی آبخیز لپویی نشان میدهد که نهالکاری بادام و مدیریت مراتع در شیب‌های ۳۰-۸ درصد (تپهای)، بندخاکی در شیب ۵-۲ درصد (ملایم)، کپهکاری در شیب ۲۵-۸ درصد (متوسط) به اجرا در آمده است ( نمودار ۴-۶).

نمودار ۴-۶- وضعیت شیب در حوزهی آبخیز لپویی

۴-۶-۳- مواد آلی خاک
مادهی آلی خاک بر خصوصیات فیزیکی، شیمیایی، و بیولوژیکی خاک تأثیر گذاشته و در واقع مربوط به حاصلخیزی خاک است. در حوزهی
آبخیز لپویی از ۴ فنآوری، بادامکاری در خاکهای ۳-۱ درصد، و کپهکاری و مدیریت مراتع در خاکهای با مواد آلی ۱ درصد، بندخاکی در خاکهای با مواد آلی ۱ درصد قرار گرفته است با توجه به نمودار مواد آلی خاک میتوان به این نتیجه رسید که اکثر فنآوریها در مناطق با خاکهای ۱ درصد و ۱ درصد مادهی آلی اجرا شدهاند. دلیل این امر را میتوان احتمالاً فرسایش و شسته شدن خاک توسط آب دانست. مواد آلی خاک توسط شرکت مشاور قبل از اقدامها اندازهگیری شده است و بعد از اقدامها با توجه به پرسشنامهی WOCAT و بر اساس درصد افزایش پوشش گیاهی در هر اقدام برآورد گردید (نمودار ۴-۷).

نمودار ۴-۷- مواد آلی در حوزهی آبخیز لپویی

۴-۷- محیط انسانی (وضعیت معیشت)
۴-۷-۱- جهات تولید
بررسیهای صورت گرفته در منطقهی مورد مطالعه نشان میدهد که جهت بازاری تولید از جنگل و مراتع، پوشش و مدیریت و اقدام بند خاکی به صورت تجاری- معیشتی و کپهکاری معیشتی است (نمودار ۴-۸).

نمودار ۴-۸- جهات تولید در حوزهی آبخیز لپویی

۴-۷-۲- تولیدات
تولید علوفه
از نقاط مختلف حوضه بازدید به عمل آمد و به صورت تصادفی پلات اندازی شده مقدار علوفه تولیدی در هر پلات را وزن نموده و با دیگر نقاط منطقه که اقدامات انجام نگرفته مقایسه شد در حوضهی مورد مطالعه نهالکاری بادام باعث افزایش تولید علوفه بیش از ۵۰ درصد و اقدام مدیریت، باعث افزایش تولید علوفه در حد ۵۰-۲۰ درصد و کپهکاری و بند خاکی باعث افزایش تولید علوفه در حد ۲۰-۱۰ درصد شده است (در نقطهی شاهد که هیچ اقدامی انجام نشده است). میانگین وزن علوفه در یک هکتار برابر با ۱۰۰۰ کیلوگرم، و با اجرای نهالکاری بادام میانگین وزن علوفه در یک هکتار برابر با ۶۰۰۰ کیلوگرم افزایش یافته، با اجرای بندخاکی میانگین وزن علوفه در یک هکتار برابر با ۲۵۰۰ کیلوگرم افزایش یافته، با اجرای کپهکاری میانگین وزن علوفه در یک هکتار برابر با ۳۰۰۰ کیلوگرم افزایش یافته و با اجرای مدیریت میانگین وزن علوفه در یک هکتار برابر با ۳۳۰۰ کیلوگرم افزایش یافته است (نمودار ۴-۹ و شکلهای ۴-۵ تا ۴-۹).

نمودار ۴-۹- تولید علوفه در حوزهی آبخیز لپویی

شکل ۴-۵- میزان علوفه در نقطه شاهد

شکل ۴-۶- میزان علوفه در نهالکاری بادام شکل ۴-۷- میزان علوفه در بند خاکی

شکل۴-۸- میزان علوفه در مدیریت شکل ۴-۹- میزان علوفه در کپهکاری

۴-۸- تأثیرات اکولوژیکی بهبود عملکرد سیستم آب و زمین
در حوزهی آبخیز لپویی در اقدامهای نهالکاری

Author: mitra4--javid

دیدگاهتان را بنویسید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد. بخش‌های موردنیاز علامت‌گذاری شده‌اند *