تفکر انتقادی در اسلام و قران

تفکر انتقادی در اسلام

اسلام دین تعقل و تفکره و پیروان خود رو به فکر کردن در کارها و قضایا وامی داره. در اسلام هر چیزی که رو عقل قبول می کنه، دین هم قبول می کنه. عقل به عنوان یکی از منابع مهم احکام اسلامی به شما ر میاد. آدم از نظر داشتن عقل که خدا به اون عطا کرده و قدرت فکر کردن، که اون رو بر نگاه و تحقیق در اشیا و حوادث توانا می کنه و از جزئیات به کلیات میرسونه و قدرت برداشت یافته ها از مقدمات رو به اون می ده، از حیوان جدا می شه. همین قدرت تفکره که آدم رو شایسته مکلف شدن به انجام عبادتا و تحمل مسئولیت انتخاب و اراده ودر نتیجه سزاوار گرفتن مقام جانشینی خدا روی زمین قرار داده (نجاتی ،۱۹۸۴؛ ترجمه عرب ،۱۳۸۸ ).

آیات زیادی در قران افراد رو به تفکر و تعقل درباره آفرینش جهان وا می دارن مثل در قران آمده :

“اولم ینظرو فی ملکوت السموات و الارض[۱] …”

فکرو نظر در ملکوت و قوای آسمانا  نمی کنن …”

“قل انظرو ماذا فی السموات و الارض[۲] …”

“ای رسول ما به امت بگو ،در آسمانا و زمین به چشم عقل نظر کنین …”

قران کریم اهمیت تفکر در زندگی آدم رو گفته و ارزش فردی رو که عقل و تفکرش رو به خدمت میگیره، بالا برده.

“…قل هل یستوی الذین یعلمون و الذین لا یعلمون [۳]…”

…بگو ای رسول اونا که اهل علم و دانشند با مردم جاهل یکی هستن ؟ و مقام کسی رو که از عقل و تفکر خود به کار گیری نمی کنه، پایین آورده، درجه اش رو پایین تر از حیوان قرار داده .

“ان شر الدواب عند الله الصم البکم الذین لایعقلون[۴] “

بدترین جانوران (و شقی ترین افراد )پیش خدا کسائی هستن که از شنیدن و گفتن (حرف حق )کر و لالند و اصلا”( در آیات خدا  )تعقل نمی کنن “

اصرار قرآن کریم در دعوت مردم به تفکر رو میشه از آیات زیادی که در اونا عبارتایی مثل عبارتای زیر دیده می شه، دریافت :

“افلا یعقلون “( تعقل نمی کنن )،”افلا یتفکرون” ( اندیشه نمی کنن )،”لعلکم تعقلون “(شاید تعقل کنین )،”لقوم یتفکرون “(واسه مردمی که فکر می کنن ).

دین اسلام بیش ا هر چیز مردم رو از پیروی کور کورانه عقاید و افکار گذشتگان منع می کنه و بیان می داره تا درباره عقاید خود تحقیق واندیشه کنن. بنابر این میشه گفت که دین اسلام کار خود رو با تفکر انتقادی شروع کرده. درزمینه تفکر انتقادی در  قران کریم آیات صریحی به این مطلب اشاره داره :

“ادع الی سبیل ربک بالحکمه و الموعظه الحسنه و جادلهم بالتی هی احسن [۵]”

ای پیغمبر ،مردم رو از راه منطق و موعظه نیکو به راه خدا دعوت کن و به نیکوترین وجه با اونا بحث کن .

“فبشر عبادالذین یستمعون القول فیتبعون احسنه [۶]”

بشارت باد بندگانی که سخنان رو می شن و از بهترین اون پیروی می کنن.

در احادیث و روایات هم به تفکر توجه ویژه شده و حتی تفکر عبادت شمرده می شه .پیامبر اسلام (ص)در مورد تفکر کردن می فرمایند :

“تفکر ساعه نه من عباده سبعین سنته “

یه ساعت فکر کردن از هفتاد سال عبادت با ارزش تره .

“کان بیشتر عباده ابی ذر التفکر “

بیشتر عبادت ابی ذر فکر کردن بود .(شهید مطهری ،۱۳۸۷ ).

حضرت علی (ع) ذر نهج البلاغه میگن که :

“الفکر مراه الصافیه [۷]”

اندیشه آینه ای روشنه (که صواب و خطا رو می نمایاند [۸]).

و یا اینکه در جای دیگه می فرمایند :

“ما استودع الله امرا عقلا جز استنفذه به یوماما[۹] “

خدا عقل رو در کسی به ودیعت نگذارد مگه اینکه روزی، ایشون رو به اون نجات داد .

پس اسلام افراد رو به تعقل و بررسی افکار خود و دوری از تعصب و دوری از حدس و فکر و آزاد شدن از اوهام وخرافات که مانع شناخت حقیقت می شن دعوت می کنه (نجاتی ،۱۹۸۴؛ ترجمه عرب ،۱۳۸۸ ).به خاطر این تفکر انتقادی در اسلام جایگاه بسیار والایی داره.

مشکلات تفکر انتقادی در قران

قرآن مهم ترین عواملی رو که مانع فکر کردن و مایه جمود فکری می شن و در نتیجه میان تفکر و شناخت حقیقت و اعلام نظر درست در مسائل جور واجور، ایجاد سد می کنن، ذکر کرده (همون منبع ) .این عوامل عبارتند از :

تعهد به اندیشه های کهنه

تعهد به افکار قدیمی از عوامل مهمیه که مایه جمود فکری و نبود پذیرش افکار جدیدی که به اندیشه عرضه  می شن، می گرددرها شدن از آداب و رسوم و اندیشه های کهنه قدرت نگاه تحلیلی و بی طرفانه نسبت به مسائل جور واجور می خواد که این کار واسه خیلی از مردم کار ساده ای نیس .

قران تعهد خیلی از مردم رو، در کلیه قرون گذشته، به عقاید پدرانشون توضیح کرده و یادآور شده که اونا با اندیشه ای آزاد از قیدو بند گذشته، قدرت نگاه به نظر توحید رو که پیامبران دعوت می کردن، نداشتن .

“قالو ا اجئتنا لتلفتنا عما وجد نا علیه اباءنا[۱۰] …”

اونا (به موسی )گفتن: تو اومدی که ما رو از عقاید و آدابی که پدرانمون بر اون بودن باز داری …

کافی نبودن مدرک

نبودن دلایل و اطلاعات کافی ،از عوامل مهم خطای عادی تفکر، در بین مردمه. آدم واسه اینکه در موضوعی دارای تفکری سالم که باعث شناخت حقیقت شه، باشه، باید به جمع بیاری مقدار زیادی سند و مدرک مربوط به همون موضوع بپردازد و این عوامل از راه مشاهده دقیق و جستجو منظم علم شکل میگیره. قرآن واسه رسیدن به حق در مورد یه موضوع، به اهمیت شناخت اون اشاره کرده و ما رو از اعلام نظر درباره چیزایی که نسبت به اون عالم نیستیم و دلایلی واسه صحت اون نداریم، نهی کرده .

“و من الناس من یجادل فی الله بغیر علم و لا هدی و لا کتاب منیر[۱۱] “

و بعضی از مردم از روی جهل و بی هیچ حجت و دلیل، در کار خدا جنگ می کنن .

طرفداری واکنشی و عاطفی

خواستها و احساسات آدم در تفکر اون تاثیر می ذارن و باعث می شن قرآن به تاثیر هوای نفس در آدم و انحراف تفکر اون از تمایل درست که نتیجه اون، آدم راهش رو گم می کنه و از فرق گذاشتن میان حق و باطل ضعیف می شه، اشاره کرده .

“فلا تتبعوا الهوی ان تعدلو[۱۲] …”

…پس در حکم و شهادت پیروی هوای نفس نکنین تا عدالت نگهدارین …

 

۴-اعراف،۱۸۵

۵-یونس،۱۰۱

۶-زمر،۹

۷-انفال،۲۲

۱- نحل،۱۲۵

۲-زمر،۱۸

۱-حکمت،۶۵

۲-حکمت،۳۶۵

۳- یونس،۷۸

۱-حج،۸

۲-نساء،۱۳۵