مدیریت پایدار زمین

ی مورد استفاده یا زمینهایی که پتانسیل تولید محصولات کشاورزی دارند که ناشی از تغییر کاربری زمینهای کشاورزی به شهری، صنعتی و استفادههای ساختمانی است. لازم است که تأکید شود اثرات متقابل و تنگاتنگی بین این موارد وجود دارد و بر تخریب اراضی تأثیر میگذارد.

۱-۲-۱۱- تخریب فیزیکی۳۱
مربوط به تخریب ساختمانی خاک توسط فرسایش پاشمان و در اثر از بین رفتن پوشش سطحی خاک و بارانهای شدید میباشد (لینیگر، ۲۰۰۸).

۱-۲-۱۲- مرحلهی پیشگیری۳۲
مربوط به اقدامات مدیریتی در حفاظت آب و خاک است. علائمی از تخریب اولیه در منابع طبیعی مشاهده میگردد؛ ولی هنوز تخریب شروع نگردیده است. لذا در این مرحله با اقدامات مدیریتی منابع سعی میگردد تا علائم تخریب از بین روند (لینیگر، ۲۰۰۸).

۱-۲-۱۳- مرحلهی کاهش۳۳
عمل مداخله در کاهش تخریبی که در حال پیشرفت است. این عمل در مرحلهای انجام میگیرد که تخریب در حال شروع شدن است. هدف اصلی جلوگیری از تخریب بیشتر و شروع به اصلاح منابع و عملکرد آن‌هاست (لینیگر، ۲۰۰۸).

۱-۲-۱۴- مرحلهی احیاء۳۴
مرحلهی احیاء زمانی است که زمین کاملاً تخریب شده، بهطوری که امکان استفاده از آن دیگر میسر نمیباشد و زمین عملاً غیر قابل بهرهبرداری شده و برای بازگرداندن آن نیاز به اقدامات سنگین سازهای، گیاهی، و مدیریتی بوده و به مدت زمان و هزینهی بیشتری برای مقابله نیاز است (لینیگر، ۲۰۰۸).

۱-۲-۱۵- کاربری اراضی۳۵
به فعالیتهای انسانی که مستقیماٌ مربوط به زمین یا به کار بردن ترکیبی از منابع آن و یا اثرگذاری بر روی آن هستند گفته میشود. به اصطلاح به مجموعهای از فعالیتها در هر نقطه از دنیا که با هدف سود و تولید بیشتر انجام میگیرد گفته میشود. یک کاربری اراضی معین و مشخص، ممکن است برای یک مکان خاص، و یا چندین مکان تعیین شود. کاربری اراضی یک پارامتر مهم، مربوط به تخریب خاک، و حفاظت آب و خاک است (لینیگر، ۲۰۰۸).

۱-۲-۱۶- کاربران اراضی۳۶
اشخاص یا نهادههایی که تکمیل کننده یا نگهدارندهی حفاظت زمین هستند شامل اشخاص، کشاورزان در مقیاس کوچک یا بزرگ، گروهها (جنس، سن، وضعیت، ذینفع)، شرکتهای تعاونی، کارخانههای صنعتی، مؤسسات دولتی و… هستند (لینیگر، ۲۰۰۸).

۱-۱۲-۱۷- طول دورهی رشد (LGP)37
دورههایی که بارش بیشتر از ۵/۰ برابر تبخیر و تعرق پتانسیل، و دمای بیشتر از ۵/۶ درجهی سانتیگراد باشد، را طول دورهی رشد مینامند (لینیگر، ۲۰۰۸).

۱-۲-۱۸- گروههای فنآوری حفاظت آب وخاک
۱-۲-۱۸-۱- کشاورزی حفاظتی
(اصولاً اقدامات زراعی) این گروه توسط سیستمهایی مشخص میشود که سه اصل اساسی را رعایت میکند. حداقل به هم زدگی خاک، درجهی پوشش خاک دائمی و تناوب زراعی را شامل میشود (لینیگر، ۲۰۰۸).

۱-۲-۱۸-۲- کود/ کمپوست (اصولاً اقدامات زراعی)
به کاربردن کودهای آلی و کمپوستها به منظور بهبود حاصلخیزی خاک، و به طور همزمان افزایش بهبود ساختمان خاک (مقابله با فشردگی خاک، وسله بستن خاک) و بهبود نفوذپذیری سطحی و عمقی را شامل میشود (لینیگر، ۲۰۰۸).

۱-۲-۱۸-۳- نوارها/ پوشش گیاهی (اصولا اقدامات گیاهی)
در این گروه، گراسها یا درختان به روشهای گوناگون به کار برده میشود. در مورد نوارهای گیاهی اغلب منجر به ایجاد پشتهها، تراسها به دلیل فرسایش ناشی از شخم (جابه جایی خاک به سمت پایین شیب) در خلال کشت میشوند. در موارد دیگر، اثرات پوشش گیاهی چند منظوره شامل افزایش پوشش زمین، بهبود ساختمان خاک، نفوذپذیری، و به همان اندازه کاهش فرسایش توسط آب و باد میباشد (لینیگر، ۲۰۰۸).
۱-۲-۱۸-۴- تلفیق جنگل با زراعت
به سیستم کاربری اراضی گفته میشود که درختان در حال رشد در ترکیب با محصولات زراعی، چراهگاه، یا مراتع و معمولاً در کنش متقابل اکولوژیکی و اقتصادی بین ترکیب سیستمها وجود دارند (لینیگر، ۲۰۰۸).

۱-۲-۱۸-۵- جمعآوری آب (سازه با گیاهی)
جمعآوری آب و متمرکز کردن رواناب حاصل از باران برای تولید محصول، یا برای بهبود کارایی گراسها و درختان در مناطق خشک، کمبود رطوبت فاکتور محدودکنندهی اول است، را جمعآوری آب گویند (لینیگر، ۲۰۰۸).

۱-۲-۱۸-۶- کنترل خندق (ترکیبات سازهای با گیاهی)
کنترل خندق در بر گیرندهی مجموعهای از اقدامات که نشان دهندهی این مشخصه و نوع شدید فرسایش، زمانی است که زمین نیاز به احیا دارد. در این گروه، یک محدودهی سراسری از اقدامات مختلف و ترکیبی وجود دارد. البته بندهای سازهای در منطقه غالب میباشد که اغلب با گیاهان دائمی تثبیت میشود. به طور معمول، فنآوریها در سرتاسر حوزهی آبخیز به کار برده میشوند (لینیگر، ۲۰۰۸).

۱-۲-۱۸-۷- تراس/سکوها (سازهای، اما اغلب ترکیب شده با گیاهی و یا زراعی)
سکوها انواع مختلفی دارند از سکوهای شیبدار به سمت شیب گرفته تا سکوهای تخت، یا بدون سیستم زهکشی (لینیگر، ۲۰۰۸).

۱-۲-۱۸-۸- مدیریت مراتع (اقدامات مدیریتی با ترکیب اقدامات گیاهی و زراعی)
بهبود مدیریت مراتع مربوط به کنترل تغییرات و تنظیم فشار چرا با احداث حصار آغاز، و سپس با به کاربردن چرای تناوبی یا قطع و حمل علوفهها و اصلاح پوشش گیاهی و تغییر مدیریت ادامه پیدا میکند (لینیگر، ۲۰۰۸).

۱-۲-۱۸-۹- دیگر فنآوریها
این گروه شامل ترکیبی از فنآوریهای مورد مطالعه است. برای مثال به کار بردن آبیاری قطرهای تا افزایش راندمان آبیاری، تثبیت تپههای ماسهای، تیما
ر جنگل، و احیای اراضی معدنکاوی میباشد (لینیگر، ۲۰۰۸).

۱-۳- ضرورت انجام تحقیق
مطابق با نقشهی جهانی تخریب خاک توسط GLASOD، تخریب خاک توسط انسان در جهان باعث ۶/۵۵ درصد فرسایش آبی، ۹/۲۷ درصد فرسایش بادی، ۲/۱۲ درصد تخریب شیمیایی، و ۲/۴ درصد تخریب فیزیکی شده است (اولدمن۳۸ و همکاران، ۱۹۹۱).
پدیدهی فرسایش در حال حاضر به یکی از مشکلسازترین و در عین حال حساسترین معضل بشر تبدیل گردیده است؛ به طوری که از ۵۰۰ میلیون هکتار زمین زراعی موجود جهان، مقدار ۴۳۰ میلیون هکتار از این اراضی در فاصلهی سالهای ۱۹۶۰ تا ۲۰۰۰ میلادی، به دلیل فرسایش از دست رفته است (صوفی، ۱۳۸۳).
مطالعات انجام شده توسط پی منتل۳۹ و همکاران (۱۹۹۲)، نشانگر این است که حدود ۳۵ درصد از سطح خشکیهای کرهی زمین به نوعی تحت تأثیر عملکرد فرسایش خاک میباشند. اما در بین انواع فرسایش، فرسایش آبی یکی از اشکال مهم تخریب اراضی و محیط زیست است؛ به نحوی که با تخریب فیزیکی خاک و از دسترس خارج نمودن مواد و عناصر غذایی مورد نیاز گیاهان، پس رفت کمی و کیفی خاک حاصل میشود. در حدود ۱۲۵ میلیون هکتار از اراضی ایران دارای فرسایش خاک خارج از حد طبیعی است (دهقان، ۱۳۶۳).
طبق برآورد سازمان خواربار و کشاورزی جهانی در سال ۱۹۸۰ میلادی، بیش از ۵۶ میلیون هکتار از اراضی ایران در معرض خسارات ناشی از فرسایش آبی بالاتر از ۱۰ تن در هکتار در سال بوده است. حوزههای آبخیز سدهای کشور دارای ۲۵۰ میلیون متر مکعب در سال رسوبدهی میباشند و بیش از ۵۰۰ میلیون متر مکعب رسوب نیز به شبکههای آبیاری و زهکشی وارد میشود. ۹۱ میلیون هکتار از عرصههای آبخیز مولد هرز آب است و در سال معادل ۹۷/۶۱ میلیارد متر مکعب جریان سطحی مازاد شکل مییابد. بیش از ۲۵۵ شهر و آبادیهای فراوان و قناتها و اراضی زراعی و بخشهای قابل توجهی از جادهها و راههای ارتباطی در مناطق سیلگیر واقع شدهاند. در بخش کشاورزی هر سال بیش از ۲ میلیارد متر مکعب خاک حاصلخیز در اثر فرسایش خاک از اراضی شسته شده و باعث از بین رفته هزاران هکتار زمین و کاهش تولید محصول میگردد (مدیریت طرح جامع منابع طبیعی و آبخیزداری در فارس الگویی برای کشور، ۱۳۸۵).
با وجود اقدامات فراوان آبخیزداری و تأثیر مهم این اقدامهای در حفاظت آب و خاک، جلوگیری از سیل، کاهش فرسایش و افزایش درآمد بهرهبرداران، به دلیل عدم وجود روش کار واحد و استاندار، متخصصان آبخیزداری قادر نیستند به معرفی اقدامات مناسب و نتایج کار خود در اقلیمهای مختلف پرداخته و مسئولین، تصمیمسازان و تصمیمگیران کشور را در اختصاص بودجههای کافی برای جرای عملیات در سطح وسیع و مدت زمان کم توجیه سازند. به نظر میرسد اگر بتوان از یک روش استاندارد که در سایر کشورهای دنیا به کار رفته و نقاط ضعف و قوت آن مشخص شده استفاده نمود، قادر خواهیم بود هم مسئولین را با نتایج اقدامات انجام شده آشنا و آنان را در تأثیر بودجههای لازم و به موقع قانع کرد و هم به بهرهبرداران و کارشناسان سایر مناطق اطلاع رسانی نمود تا از فنآوریهای موفق و مفید برای شرایط مشابه استفاده نمایند.
با وجود اختصاص بودجههای در حد توان (۲۰ میلیارد تومان بودجهی مختص استان فارس در سال ۱۳۸۸) و صرف انرژی بسیار فراوان توسط کارشناسان این رشته در ایران متأسفانه عدم استفاده از روش استاندارد جهانی WOCAT، سبب گردیده تا در نقشهی جهانی اقدامات حفاظت آب و خاک کشور ایران فاقد اطلاعات، معرفی شود. استفاده از این روش استاندارد جهانی، را قادر خواهد کرد تا به معرفی اقدامهای موفق خود در سطح بینالمللی بپردازد، با استفاده از این برنامه میتوان اثرات اقدامات متنوع آبخیزداری را در شرایط مختلف اکولوژیکی به صورت واقعه و کیفی تعیین و ارائه نموده، که در کدام یک از چالشهای موجود در حوزههای آبخیزداری این اقدامات موثر بودهاند، همچنین میتوان هزینههای مصرفی را کاهش و به دیگر اقدامات در حوزهها اختصاص داد. لذا کاربرد برنامهی WOCAT از چند بعد حائز اهمیت است.

۱-۴- اهداف تحقیق
– هدف از انجام این پژوهش ارزیابی و تجزیه و تحلیل اقدامات اجرا شده و ایجاد راهکارهای مناسب در حوزهی آبخیز‌لپویی به منظور ایجاد کردن چارچوبی استاندارد و جامع برای سرمایهگذاریهای مربوط به مدیریت پایدار زمین و بررسی نقاط قوت و ضعف حاصل از اقدامات انجام شده مطابق با برنامهی جهانی WOCAT میباشد.
– میزان کاربرد برنامهی WOCAT در ارزیابی پروژهی انجام شده با توجه به اطلاعات در حوزهی آبخیز لپویی.
– انتشار میزان موفقیت پروژه، و ترویج و روشهای به کار رفته در حوزهی آبخیز لپویی.

۱-۵- سؤالات تحقیق
با توجه به عنوان تحقیق، موارد زیر را میتوان از مهمترین پرسشهای پیش رو در این پژوهش دانست.
– اقدامات به کار رفته، کدام یک از مشکلات محیطی مانند سیل، فرسایش، کمبود آب زیرزمینی را حل میکند؟
– اقدامات به کار رفته در محل بهرهبرداری، نتیجهی آزمایشات و تحقیقات به عمل آمده و یا دارای منشاء غیر بومی بوده است؟
– مهمترین علل تخریب زمین در حوزهی آبخیز لپویی چیست؟
– بیشترین اقدامات حفاظتی در کدام یک از انواع کاربری اراضی بوده است؟
– فنآوری انجام شده در حوزهی آبخیز لپویی اصولاً برای پیشگیری از کدامین نوع از انواع تخریب اراضی صورت گرفته است؟
– فنآوری چگونه باعث جلوگیری از تخریب زمین شده است؟ به عنوان مثال باعث کاهش زاویهی شیب، افزایش نفوذپذیری، بهبود پوشش زمین، بهبود
ساختمان خاک، افزایش ظرفیت نگهداشت آب در خاک، افزایش آب زیر زمینی و… میگردد.
– تأثیرات منفی و مثبت اقدام حفاظتی بر محیطهای اجتماعی، فرهنگی، اقتصادی و اکولوژیکی مردم آن منطقه؟
۱-۶- فرضیات تحقیق
– پرسشنامهی جدید WOCAT دربارهی حوزهی آبخیز، قادر به بیان کلی منافع فنآوریهای اجرا شده است.
– فنآوریهای اجرا شده در لپویی از نظر اقتصادی موفق بودهاند.
– فنآوریهای اجراشده در لپویی از نظر اجتماعی موفق بودهاند.
– کاربرد WOCAT در ایران قابل توجیه است.

فصل دوم
پیشینهی تحقیق

۲-۱- تعریف برنامهی جهانی راهکارها و فنآوریهای حفاظت آب و خاک (۴۰WOCAT)
WOCAT یک برنامهی جهانی به منظور بررسی روشها و فنآوریهای حفاظت آب و خاک است که در سال ۱۹۹۲ توسط انجمن جهانی حفاظت آب و خاک ۴۱(WASWC) ارائه گردید. این برنامه توسط مجموعهای از سازمانهای بینالمللی سازماندهی گردیده و توسط یک سیستم مدیریتی متشکل از مرکز توسعه و محیط زیست۴۲(CDE) در بِرن سوئیس، سازمان خواروبار و کشاورزی ملل متحد (FAO) در رُم ایتالیا، مرکز بینالمللی اطلاعات و منابع خاک۴۳ (ISIRC) در واکنیکن هلند، بخش توسعهی اراضی۴۴(DLD)، وزارت کشاورزی و تعاون بانکوک در تایلند، و مرکز مطالعات صحرا ساحل۴۵ (OSS) در پاریس فرانسه هماهنگی میگردد (رحیمی، ۱۳۸۹).

۲-۱-۱- پرسشنامهی WOCAT
برای جمعآوری دادهها و تحلیل و ارزیابی مدیریت پایدار زمین در این برنامه از سه پرسشنامه به شرح زیر استفاده میشود:
– پرسشنامهی فنآوریهای مدیریت پایدار زمین (QT): که خصوصیات فنآوریهای انجام شده در یک حوزهی آبخیز، خصوصیات محیط انسانی و خصوصیات محیط طبیعی که آن فنآوری در آن به کار برده شده است را نشان میدهد (WOCAT,1998a).
– پرسشنامهی راهکارهای مدیریت پایدار زمین (QA): که چگونگی به انجام رسیدن و اشخاصی که آن پروژه را انجام دادهاند معرفی میکند ((WOCAT,1998b.
– پرسشنامهی نقشههای مدیریت پایدار زمین (QM): که موقعیت مکانی محل تخریب شده و حفاظت آب و خاک را نشان میدهد (۱۹۹۸c WOCAT,).
این پرسشنامه به عنوان نتیجهای از پروژهی بررسی جهانی تخریب خاک منتج به وسیلهی انسان (GLASOD) که به وسیلهی ISRIC و UNEP(اولدمن و همکاران۴۶، ۱۹۹۱) انجام شده، نشان میدهد که مشکل در کجا به وقوع پیوسته است. ارتباط این سه پرسشنامه یک دیدگاه قوی از فعالیتهای حفاظت آب و خاک در یک کشور، در یک منطقه یا

Author: mitra4--javid

دیدگاهتان را بنویسید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد. بخش‌های موردنیاز علامت‌گذاری شده‌اند *