پایان نامه رایگان با موضوع شیخ مفید (ره)، اصل برائت، امید به زندگی

دانلود پایان نامه

حد جاری کرد. هر چند در دادگاه، گناه مزبور به اثبات رسیده باشد. حقوقدانان امروزی نَفس مرور زمان را موجب سقوط مجازات می دانند. لکن از دیدگاه حقوق جزای اسلامی مرور زمان کاشف از توبه است و توبه است که موجب سقوط مجازات است. پُر واضح است که با تحقق توبه، فرد بزهکار به فرد صالحی تبدیل شده و دیگر گِرد گناه و بزه نمی گردد.
لکن صرف گذشت زمان و عدم ارتکاب جرم در طی آن بدون تحقق پشیمانی و ندامت واقعی در مجرم نمی تواند نشانه اصلاح او باشد، چه اینکه ممکن است فرد مذکور در طی آن مدت امکان ارتکاب بزه را نداشته و از این باب مرتکب جُرم و گناه نشده است

فصل دوم:

آثار فقهی و حقوقی توبه

۲ـ۱ـ آثار اثباتی توبه
این فصل دارای دو مبحث است. در مبحث اول تبدیل سیئات ( گناهان ) به حسنات و در مبحث دوم توبه به عنوان عامل سعادت و آرامش از جمله آثار اثباتی توبه بیان می شود.

۲ـ۱ـ۱ـ تبدیل سیئات ( گناهان ) به حسنات
از جمله آیات شریفه ای که دلالت بر شرط قبولی توبه و همراه بودن آن با اصلاح عمل و رفتار دارد، آیه ۷۰ سوره فرقان است. در قسمت اخیر آیه مزبور می فرماید: « فاولئک یبدل الله سیئاتهم حسناً و کان الله غفوراً رحیماً.» چنانکه ملاحظه می شود، به صراحت این آیه، بعد از توبه همراه با شرایط مقرر، گناهان تائب به حسنات تبدیل می شود. مفسران آیه مزبور در تبیین اینکه مراد از تبدیل گناه به ثواب یا حسنه چیست، نظریات مختلفی را مطرح کرده اند. برخی مفسران گفته اند که خداوند گناهان سابق را به شرح آیه پیش گفته، محو و اطاعتهای بعدی ایشان را می نویسد. در نتیجه به جای کفر، ایمان ـ در عوض قتل به غیر حق، جهاد در راه خدا و به جای زنا، عفت و احسان پاداش می دهد.۱۴۳
بعضی دیگر از مفسران به این عقیده هستند که مراد از سیئات و حسنات، ثواب و عقاب آنها است. بدین معنی که خداوند از افراد تائب، عقاب قتل و زنا را برداشته و عقاب قتل را به حق و عقاب زنا را به عفت تبدیل می نماید.۱۴۴ در این میان مرحوم علامه طباطبایی (ره) تفسیر دیگری ارائه می فرماید: ایشان اعتقاد دارد که عنصر مادّی گناه با مباح و مشروع یکی است. عناصر تشکیل دهنده زنا، نکاح و قتل عمدی به غیر حق و قتل در راه خدا با هم تفاوتی ندارد، پس چه امری موجب می شود که یکی از دو عمل مزبور که در نفس الامر یکی است، عنوان گناه و دیگری عنوان ثواب داشته باشد؟
مرحوم علامه (ره) می فرماید:
« تفاوت این دو عمل در موافقت و مخالفت با امر خدا ظاهر می شود. تغییر عنوان اَعمال انسانی و آثار مترتب بر آنها نتیجه عصیان و اطاعت از اوامر الهی است. با توجه به اینکه اعمال زشت و یا گناه ناشی از ذاتِ توأم با شقاوت فرد است و اگر کسی دارای ذات شقی و زشت نباشد از او عمل گناه سر نمی زند،می توان گفت که ذات شقی با توبه، ایمان و عمل صالح تبدیل به ذات طیّب و طاهر می گردد. تبدیل ذات شقی به طیّب در نتیجه توبه، موجب می شود که آثار سابق ناشی شده از ذات شقی به عنوان گناه، مبدل به آثار متناسب از ذات طیّب و سعید گردیده و عنوان حسنه و ثواب پیدا کند.»۱۴۵

۲ـ۱ـ۲ـ سعادت و آرامش
یکی دیگر از آثار توبه، برخوردار شدن تائب از سعادت و آرامش است. قرآن مجید در بیانی عام در سوره نور آیه ۳۱ می فرماید: « و توبوا الی الله جمیعاً ایّها المؤمنون لعلکم تفلحون»؛ ای مؤمنین همگی به سوی خدا توبه ببرید، شاید رستگار شوید. در این آیه شریف حضرت باری تعالی، روح امید و شوق به رستگاری در انسان های گنهکار می دمد و به آنها نوید می دهد که برای رسیدن به سعادت از مسیر خطا به سوی خدا برگشت نمایند. چنانکه گفته شد، خداوند در آیات ۵۳ و ۵۴ سوره زمر ضمن اینکه به کلیه گناهکاران اعم از اینکه گناه کبیره یا صغیره مرتکب شده باشند؛ اعلام می کند که دچار یأس و ناامیدی از رحمت الهی نشوند و به درگاه او روی آورده و از مسیر گناه و زشتی برگردند، چرا که خداوند همه گناهان را می بخشد. بلافاصله هشدار می دهد که از فرصت در اختیار استفاده کنند و تا قبل از فرا رسیدن مجازات، هر چه زودتر به سوی خدا گرایش پیدا کرده و تسلیم اوامر او شوند.
از نظر علمای روان شناسی، گناه موجب اخلال در وضعیت روحی، روانی فرد می شود و او را دچار اضطراب و نگرانی می کند. برای رفع این حالت نگران کننده و یأس آلود و ایجاد تعادل روانی، توبه مزبور در متون اسلامی بهترین وسیله است. نویدهای مکرر حضرت حق و انسان های گناهکار به منظور شتاب به سوی توبه بدون اینکه کمترین یأس و ناامیدی به خود راه دهند و وعده آمرزش گناهان و مغفرت و پاداش فراوان در صورتیکه مورد توجه و عنایت آنها قرار گیرد و با شرایط مقرر آن از طریق توبه به سوی خدا بازگردند؛ نه تنها موجب تعادل روحی آنها می شود، بلکه اعتماد به نفس و امید به زندگی و عشق و شوق را برای تحقق دنیایی بهتر برایشان بوجود می آورد و با انرژی مثبت به سعادت و آرامش واقعی نائل می شوند.۱۴۶

۲ـ۲ـ آثار ثبوتی توبه
این فصل شامل سه مبحث می باشد. در مبحث اول سقوط مجازات، در مبحث دوم قابلیت عفو توسط امام و در مبحث سوم قبول شهادت ( گواهی ) به عنوان آثار ثبوتی توبه بررسی می گردند.

۲ـ۲ـ۱ـ سقوط مجازات
بر این نکته همه فقها اتفاق نظر دارند که هرگاه شخصی مرتکب جُرمی شود و قبل از مراجعه به حاکم توبه نماید، چنانچه آن جرم جنبه حق اللهی داشته باشد، مجازات ساقط می شود.شهید اول در لمعه در حدّ زنا می فرماید: « و التوبه قبل قیام البیّنه تسقط الحد عنه.»۱۴۷
همچنین شیخ صدوق می فرماید: « ابوبصیر از ا
مام صادق علیه السلام سؤال می کند که: بیّنه علیه مردی شهادت داد که زنا کرده است و قبل از آنکه حد بر او جاری گردد، زانی فرار کرده است؛ حکم او چیست؟ آن حضرت در پاسخ فرمودند: اگر توبه کرده است، حد بر او جاری نمی گردد و اگر قبل از توبه دستگیر شود، حد بر او جاری می شود.»۱۴۸
روایت فوق دارای ابهام و اجمال می باشد. مرحوم شوشتری از این روایت اینگونه استفاده کرده است که اگر پس از قیام بیّنه فرار کند و توبه نماید، حد نیز بر او جاری نمی شود. و لیکن کسی از اصحاب چنین نظریه ای را نپذیرفته و روایت را بر این معنا حمل نکرده است. همچنین شیخ مفید (ره) در المقنعه می فرماید: « من زنی و تاب قبل ان تقوم الشهاده علیه بالزنا درئت عنه التوبه الحدّ.»۱۴۹ شهید اول در لمعه در فصل حد لواط می فرماید: « و لو تاب قبل قیام البینه سقط عنه الحد قتلاً او جلداً.»۱۵۰ و در حد مساحقه نیز می فرمایند: « و لو تابت قبل البینه سقط الحد.»۱۵۱ شهید اول (ره) همین عبارت را در حد شرب خمر نیز آورده است.۱۵۲همچنین مرحوم علامه حلی در کشف المراد ادعای اجماع بر سقوط عقاب کرده است. وی در این باره می نویسد: « الناس اتفقوا علی سقوط العقاب بالتوبه.»۱۵۳ و نیز محقق لاهیجی معتقد است: در صورت تحقق توبه، عقاب ساقط شده و بر این مسئله اجماع منعقد شده است.۱۵۴ عدم عقوبت از آیه شریفه « و هو الذی یقبل التوبهعن عباده »۱۵۵ استفاده می شود؛ زیرا لازمه قبولی توبه، عدم عقوبت است و اگر عقوبت ثابت باشد معنای آن عدم پذیرش توبه است. شاید گفته شود این آیه ناظر بر نفی مجازاتهای اخروی است و در نتیجه مجازاتهای دنیوی از قبیل حدود، قصاص و دیات ساقط نمی شود. محقق کرکی در جامع المقاصد می گوید: « این آیه در صدد بیان این مطلب است که قبولی توبه اختصاص به خداوند تبارک و تعالی دارد و می گوید اینکه قبولی توبه و نیز عدم مجازات بر خداوند واجب باشد، از آیه فوق استفاده نمی شود.»۱۵۶
لکن همچنانکه امام سجاد علیه السلام در صحیفه سجادیه در دعای توبه با خداوند رحمان اینگونه مناجات میکند که « و قد حَکمت اِلهی فی محکم کتابک انَّک تَقبل التوبه عن عبادک… فاقبل توبتی کماوَعَدت و اعفُ عن سیئاتی.»۱۵۷ خداوند در آیه شریفه فوق وعده قبولی و پذیرش توبه را به بندگان داده است. بنابراین پذیرش توبه از باب عدم خُلف وعده ای است که خداوند به بندگان داده است و استفاده « انحصار قبولی توبه از سوی خداوند » از آیه شریفه صحیح به نظر نمی رسد. توبه موجب سقوط مجازات تعزیری نیز می شود، لذا اگر عمل ارتکابی موجب تعزیر شود و بزهکار قبل از قیام بیّنه توبه نماید، تعزیر ساقط می شود. بنابراین اطلاقات موجود در این باب، تعزیر را نیز شامل می شود و این از باب قیاس اولویت نمی باشد.
بعضی از فقهای شافعی و پیروان احمد بن حنبل معتقدند توبه، مطلقاً موجب سقوط مجازات است، زیرا قرآن کریم توبه محارب را قبل از دستگیری مسقط مجازات دانسته با اینکه محاربه جرم سنگینی است؛ بنابراین نسبت به جرم اخف ( غیر محاربه ) به طریق اولی توبه قبل از دستگیری موجب سقوط مجازات می شود.۱۵۸ قانون موضوعه ایران نیز به تبع فقه پویای اسلام، توبه قبل از دستگیری را مسقط مجازات دانسته است.

۲ـ۲ـ۲ـ قابلیت عفو توسط امام
یکی دیگر از آثار توبه مربوط به اثر توبه پس از اثبات جرم می باشد که در این صورت همانگونه که گذشت، توبه عامل سقوط مجازات نیست. بلکه سبب عفو توسط قاضی است که در صورت تشخیص مصلحت فرد و جامعه، مخیّر است مرتکب را از مجازات معاف نماید. چنانکه در روایات متعددی این مسئله ( عفو امام در صورت صلاحدید ) عنوان شده است. چنانکه در معتبره طلحه بن زید، امام علیه السلام فرمودند: « إنّی اَراکَ شابا لا بأس بهبتک؛ چون تو را جوان می بینم، اشکالی در عفو تو نیست.»۱۵۹
یعنی: توجه به خود مجرم، صرف نظر از جرم ارتکابی.
در قوانین موضوعه کشور ما که بازتاب فقه امامیه است، توبه بعد از اقرار را مسقط مجازات ندانسته است، بلکه آن را سبب عفو قاضی می داند. به عنوان مثال در ماده ۷۲ قانون مجازات اسلامی مصوب ۱۳۷۰ بیان شده بود: «هرگاه کسی به زنایی که موجب حد است اقرار کند و بعد توبه نماید، قاضی می تواند ( مخیّر است ) از ولی امر برای او تقاضای عفو بنماید و یا حد را بر او جاری کند.»
عده معدودی از فقها قائلند: اگر بزهکار بعد از اثبات بزه از طریق شهادت شهود توبه کند، توبه او توسط امام (حاکم ) پذیرفته می شود و می تواند مورد عفو قرار گیرد. شیخ مفید (ره) یکی از قائلین به این نظریه است که به چند دلیل استناد کرده است:
۱ـ اصل برائت؛ شیخ مفید (ره) در این مورد با اصاله البرائه استدلال کرده است. توضیح اینکه طبق اصل برائت اگر در اجرای حد بر مجرم تردید کنیم، چنین کسی مستحق مجازات نیست. همچنانکه مجازات اُخروی نیز با توبه ساقط می شود. مرحوم شیخ مفید قائل است بین سقوط مجازات اُخروی و مجازات دنیوی ملازمه وجود دارد و کسی که در آخرت مجازات نمی شود، در دنیا نیز مجازات نمی شود.
۲ـ عموم تعلیل در خبر؛ « و إذا کان الامام الذی من الله أن یعاقب عن الله کان له أن یمن عن الله…»۱۶۰مرحوم شیخ مفید به عموم تعلیل در این خبر در جهت اینکه امام علیه السلام بعد از اثبات جُرم توسط بیّنه می تواند عفو کند، استدلال کرده است.
در حالیکه عموم این خبر توسط روایات دیگری قابل تخصیص است که عفو را در صورت قیام بیّنه جایز نمی شمارد. از جمله این روایات، روایت ذیل می باشد که امیر المؤمنین علیه السلام می فرماید: « إذا قامت للبیّنه فلیس للامام أن یعفوا.»۱۶۱
۳ـ روایت ضریس کنان
ی ( کناسی ): ضریس کنانی از امام محمد باقر علیه السلام نقل می کند که حضرت فرمود: «لا یعفی من الحدود التی دون الامام فاما کان من حق الناس فی حدٌ فلا بأس بأن یعفا عنه دون الامام.»۱۶۲ در جواب به این دلیل باید گفت: روایت مطلق بوده و قبل از قیام بیّنه و بعد از قیام بیّنه را شامل می شود و در نتیجه بوسیله روایات دیگری تخصیص می خورد. مضافاً اینکه این روایت در صدد بیان این مطلب است که عفو از اختیارات امام ( حاکم ) می باشد و موارد و جزئیات و چگونگی صدور عفو را روایات دیگر بیان کرده اند که از جمله این جزئیات این است که امام بعد از اثبات بیّنه نمی تواند عفو دهد.

۲ـ۲ـ۳ـ قبول شهادت ( گواهی )
یکی دیگر از آثار توبه، پذیرش شهادت مجرم است؛ یعنی هرگاه مرتکب یکی از جرایم توبه نماید وتوبه او صحیح دانسته شود، شهادت او به عنوان یکی از ادله اثبات دعوا پذیرفته می شود.۱۶۳

فصل

Author: mitra6--javid

دیدگاهتان را بنویسید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد. بخش‌های موردنیاز علامت‌گذاری شده‌اند *