اصول نگارش عنوان مقالات -آموزش گام به گام نگارش مقالات علمی پژوهشی و ISI


اصول نگارش عنوان مقالات

اولین قسمت یک مقاله عنوان آن می­باشد که باید با توجه به موضوعات اصلی بیان شده در مقاله به شکلی جذاب جمله­بندی شده باشد. عنوان مقاله حتی­الامکان باید دقیق و رسا بوده و از به کار بردن عبارات ناآشنا، کلمات اختصاری و اصطلاحات خاص مانند بکار بردن فرمول­های شیمیایی، اسامی تجاری و هر چیز دیگری که برای خواننده ناآشنا بوده و برای او ابهام ایجاد ­می­کند، در عنوان خودداری شود. با توجه به اینکه عنوان مقاله اولین قسمتی است که نظر خوانندگان را به خود جلب می­نماید، لازم است تا با بکار بردن جملاتی مناسب، صریح و زیبا که گویای نکات اصلی و عمده موجود در مقاله است سعی در انتخاب عنوانی شیوا و رسا برای مقاله کرد.

در هنگام انتخاب و نگارش عنوان، به سلیس و روان بودن آن بسیار دقت داشته باشید. عنوان مقاله باید طوری نگارش یافته باشد که خواننده فقط با خواندن و بدون نیاز به فکر کردن در مورد آن به راحتی به درک کامل آن نائل آید. باید توجه نمود که عنوان دروازه ورود به مباحث مقاله می­باشد، در این میان عنوان زیبا، شیوا، روان و سلیس که به درستی با مطالب ذکر گردیده در مقاله انطباق داشته باشد در احساس اولیه خوانندگان و داورهای مقاله بسیار تاثیر گذار می­باشد. مسلما برای همه افراد علاقه به خواندن کتاب­ها و مقاله­هایی که عنوان آنها بتواند ارتباط موثری با ما ایجاد کند، اتفاق افتاده است.

لازم به ذکر است که در کاربرگ ارزیابی مقالات که توسط دفتر مجله برای داورهای مقالات ارسال می­گردد، یکی از مواردی که به صورت اختصاصی ذکر گردیده است، مناسب بودن عنوان و تطابق کامل آن با مطالب موجود در مقاله می­باشد. به همین دلیل با دقت کردن در انتخاب مناسب عنوان می­توان اقدامی مناسب درجهت پذیرش مقاله را به انجام رسانید.

با توجه به اینکه عنوان مقاله باید بیان کننده نکات اصلی موجود در مقاله باشد، با طرح پرسش­هایی مانند: در این تحقیق چه چیزی بررسی شده است؟، این مقاله در چه جامعه­ای، در چه مکانی و در چه زمانی نوشته شده است؟ و سایر سوالاتی که بستگی به مقاله و موضوعات مورد بررسی در آن دارد سعی گردد تا کلیات مقاله را استخراج کرده و از کلید واژه­هایی وابسته به آنها در عنوان استفاده کرد.

باید توجه داشت که عنوان مقالات علمی جمله کامل نیست، بطوریکه عنوان مقالات غالبا به صورت مجهول و بدون آوردن فعل برای جمله بیان می­گردد. به عنوان مثال با کمی دقت در عنوان “بررسی خواص ارتعاشی انواع گونه های چوب درخت توت”مشخص است که عنوان فوق از نظر اصول نگارش جمله صحیح نبوده و در آن فعل که مهمترین رکن جمله نویسی است، وجود ندارد.

چنانچه اشاره شد در صورتی که کلماتی در توصیف ویژگی­های مطالعه شما نقش کلیدی داشته باشند، لازم است تا با بکار بردن آنها در داخل عنوان مقاله حداکثر ارتباط معنایی را بین عنوان و متن مقاله ایجاد نمود. به­عنوان مثال تنها با خواندن عنوان “بررسی تاثیر پارامترهای مختلف تایر در میزان صدای تولید شده در هنگام حرکت تایر بر سطح جاده”، به راحتی می­توان کلیتی از موضوعات بحث شده در این مقاله را درک نمود. به عبارت دیگر حتی یک خواننده معمولی و غیر متخصص نیز با خواندن عنوان فوق به راحتی درمی­یابد که در این مقاله اثر پارامترهای مختلف تایر خودرو مانند جنس لاستیک، ضخامت آن، شکل آج­ها و سایر مواردی از این دست بر روی میزان صدایی که در هنگام حرکت تایر خودرو  بر سطح جاده ایجاد می­شود، بررسی شده است.

یکی از مواردی که در تعیین نام مقالات علمی باید به آن توجه داشت، طول عنوان یا تعداد کلماتی است که در عنوان بکار رفته است. در صورتی که عنوان یک مقاله بسیار کوتاه باشد معمولا برداشت­هایی کلی از آن حاصل می­گردد و از آنجا که در مقالات علمی به موضوعاتی خاص و ویژه پرداخته می­شود، امر فوق مطلوب نمی­باشد. به عنوان مثال با خواندن عنوان “خواص پلاستیک­ها” ابهامات بسیار زیادی در ذهن خواننده ایجاد شده و خواننده نمی­تواند درک صحیحی از موضوعات بیان شده در مقاله پیدا نماید. عنوان فوق ممکن است سوالات بسیار زیادی را در ذهن خواننده ایجاد کرده که بعنوان مثال در این مقاله چه پلاستیک­هایی مورد بررسی قرار گرفته­اند؟ کدام یک از خواص پلاستیک­ها اندازه گیری شده­اند؟ آیا مقاله فوق حاصل تجربیات آزمایشگاهی است؟ و بسیاری از سوالات و ابهامات دیگری که به دلیل کوتاه و کلی بودن عنوان ممکن است در ذهن خواننده ایجاد گردد. به همین دلیل پیشنهاد می­شود از نام­گذاری مقالات خود با چنین عنوان­های کوتاه و کلی­ خودداری شود.

از طرف دیگر، انتخاب عنوان­هایی بسیار بلند و طولانی نیز چندان مطلوب نبوده و ممکن است خواننده فقط با خواندن عنوان مقاله خسته شده و از مطالعه ادامه مقاله خودداری نماید. بنابراین پیشنهاد می­شود که در انتخاب عنوان مقالات حد اعتدال رعایت شود و با نام­گذاری مقالات با عنوان­هایی شیوا و روان که بیانگر موضوعات مطرح شده در مقاله می­باشند، خواننده را نسبت به مطالعه کل مقاله ترغیب نماییم.

از آنجا که عنوان مقاله مهمترین قسمتی است که خوانندگان را ترغیب به خواندن مقاله و یا کنار گذاشتن آن می­کند، به همین دلیل در بخش راهنمایی نویسندگان که در هر مجله ارائه می شود، محدودیت­هایی در مورد طول عنوان مقالات وضع گردیده است، به­طوریکه عنوان مقالات باید از تعداد مشخصی کلمات بیشتر و از حداکثر کلمات مجاز پیشنهاد شده توسط مجله کمتر باشد. بنابراین مطالعه دقیق و اعمال نمودن کامل ضوابط ارائه شده در بخش راهنمای نویسندگان که معمولا در صفحه ابتدایی و یا انتهایی تمامی مجلات علمی آورده می­شود، بر روی مقاله قبل از ارسال آن برای مجله مورد نظر الزامی است.

در بسیاری از مواقع ذکر بسیاری از کلمات و عبارات در عنوان مقاله اجتناب ­ناپذیر بوده و حذف آنها تاثیرات منفی زیادی در شناساندن موضوع تحقیق به خواننده دارد، از طرفی طولانی بودن عنوان نیز خستگی خواننده را به همراه خواهد داشت. در چنین مواقعی که هر گونه تغییری در عنوان مقاله تاثیرات مخربی بر روی آن خواهد داشت پیشنهاد می­شود که عنوان طولانی اولیه را به دو قسمت اصلی و فرعی تقسیم­بندی نمایید، یطوریکه ابتدا قسمت اصلی عنوان را که بیان کننده کلیات مطلب بوده را بیان کرده و سپس به بیان قسمت فرعی عنوان که بیانگر جرئیات مطلب می­باشد، پرداخته شود. غالبا برای جدا کردن قسمت اصلی اولیه عنوان از قسمت فرعی ثانویه از علامت دو نقطه (:) و یا علامت نقطه ویلگول (؛) استفاده می­شود. به منظور درک عمیق­تر چگونگی نوشتن عنوان­های دو قسمتی در زیر تعدادی مثال از چنین عنوان­هایی ارائه شده است:

عنوان۱:

“بررسی روند شکل­گیری مجموعه­های آرامگاهی در معماری ایران دوران اسلامی: بنابر آراء ابوسعید ابوالخیر”.

چنانچه ملاحظه می­گردد در قسمت اول عنوان قبل از علامت دو نقطه کلیات ارائه شده در مقاله که بررسی روند شکل­گیری مجموعه­های آرامگاهی در معماری ایران دوران اسلامی است، آورده شده است. در این میان خواننده صرفا با خواندن قسمت اول عنوان فوق کلیتی از مطالب بیان گردیده در مقاله را درک خواهد کرد. حال در قسمت دوم عنوان که بعد از علامت دو نقطه آمده است، نویسنده به جزئیات تحقیق که در این مثال بیان منبع و زیربنای تحلیل موضوع مقاله (بررسی شکل­گیری مجموعه­های آرامگاهی با استفاده از نظرات ابوسعید ابوالخیر) است، اشاره کرده است.

عنوان۲:

“بررسی فرایند انتشار حرارت و توسعه گرادیان دما در چوب طی خشک شدن؛ مطالعه موردی راش و نوئل”.

عنوان۳:

“درآمدی بر ارتباط قهرمانان اسطروه­ای با هنرهای معاصر: مطالعه موردی: طراحی دو بعدی و سه بعدی شخصیت­های اسطوره­ای”

در عنوان مقالات علمی بهتر است با بکار بردن کلماتی نظیر بررسی، آنالیز، مطالعه، تحلیل، امکان­سنجی و …. تا حدودی روند انجام پژوهش را مشخص کرده و به خوانندگان در پیش­بینی چگونگی بیان مطالب در مقاله، کمک کرد. با دقت در عنوان “بررسی خواص ارتعاشی کامپوزیت­های الیاف کربن و رزین پلی­استر و مقایسه نتایج حاصله با چوب درختان صنوبر، گردو و راش” به راحتی می­توان فهمید که این مقاله حاصل بررسی نتایج تجربی بوده و در ضمن، نتایج تجربی بدست آمده با نمونه­های شاهد چوبی مقایسه شده­اند. با دقت در عنوان فوق که کاملا رسا و مناسب می­باشد می­توان فهمید که یک عنوان مناسب خلاصه­ای بسیار کلی از مطالب بیان گردیده در مقاله می­باشد و خواننده صرفا با مطالعه یک عنوان مناسب می­تواند درک و پیش­بینی صحیحی از مطالب بیان گردیده در مقاله داشته باشد. حال چنانچه در عنوان فوق فقط کلمه بررسی را حذف نماییم در این صورت عنوان مقاله به صورت زیر خواهد شد:

“خواص ارتعاشی کامپوزیت­های الیاف کربن و رزین پلی­استر و مقایسه نتایج حاصله با چوب درختان صنوبر، گردو و راش”.

با مقایسه این دو عنوان که تفاوت آنها فقط در یک کلمه بررسی می­باشد به راحتی می­توان دید که فقط با حذف کلمه بررسی در عنوان دوم، عنوان اولیه که بسیار گویا و رسا بود به عنوانی نه چندان مطلوب تبدیل گردید. عنوان اول به صورت ناخودآگاه این حس را در خواننده ایجاد می­نماید که در این مقاله موارد زیادی بررسی شده و بار علمی آن بالا می­باشد، این در حالی است که تنها با حذف کلمه بررسی از ابتدای آن، چنین حس مثبتی دیگر وجود نخواهد داشت. کاملا طبیعی است که این حس مثبت در صورت انتخاب صحیح عنوان مقاله در داور نیز ایجاد و طبیعتا بر روی نتیجه داوری نیز تاثیرگذار خواهد بود.

لازم به ذکر است که عنوان خلاصه مقاله نیست و تلاش در جهت خلاصه کردن کلیه مباحث مقاله در عنوان کار چندان صحیحی نمی­باشد، زیرا امر فوق سبب طولانی شدن عنوان و خسته و بی­انگیزه کردن خواننده می­گردد. ولی به هر حال عنوان مقاله بایستی طوری انتخاب گردد که خواننده تنها با خواندن آن کلیت مقاله را درک کرده و بتواند موارد اصلی بیان شده در آن را پیش­بینی نماید. در این میان لازم است که تویسندگان محترم با تمرین و ممارست زیاد چگونگی انتخاب عناوینی سلیس و روان که شامل کلید واژه­های اصلی مقاله بوده و بیانگر کلیات مقاله باشد را بیاموزند.

هیچگاه نباید در عنوان مقاله نتیجه پژوهش را بیان نمود. با دقت در عنوان مقاله “بررسی خواص آکوستیک کامپوزیت­های الیاف کربن و رزین پلی استر و مقایسه نتایج حاصله با چوب درختان صنوبر، گردو و راش” به راحتی می­توان ملاحظه کرد که در آن به صورتی کلی مواد و اهداف مقاله آورده شده است و از طرفی با خواندن عنوان فوق  به هیچ عنوان نمی­توان اطلاعاتی در مورد نتایج مقاله بدست آورد. به عبارت دیگر عنوان باید به شکلی صریح و گویا به بیان کلیات پژوهش از جمله اهداف و روش تحقیق  بپردازد و از ذکر جزئیات و نتایج در عنوان باید خودداری نمود. در این میان افرادی که تمایل به دانستن نتایج و جزئیات مقاله دارند، لازم است تا متن مقاله را مطالعه کرده و اطلاعات مورد نظر خود را کسب نمایند.

علاوه بر اینکه در عنوان نباید به بیان نتایج پژوهش پرداخت باید دقت نمود که عنوان مقاله فاقد هرگونه پیش داوری نیز باشد. مثلا انتخاب عنوان زیر برای مقاله مناسب به نظر نمی­رسد:

“بررسی علل بی­علاقگی رانندگان نسبت به بستن کمربند ایمنی”،

زیرا عنوان فوق بی­طرفانه بیان نشده است و با پیش داوری در ذهن خواننده جهت­گیری خاصی ایجاد می­نماید. برای اصلاح عنوان فوق می­توان آن را به صورت زیر بازنویسی کرد:

“بررسی تمایلات مختلف رانندگان نسبت به بستن کمربند ایمنی”.

در این میان عنوان بازنویسی شده فقط به بیان کلیاتی از مطالب بیان شده در تحقیق می­پردازد و با پیش­داوری هیچ­گونه جهت­گیری خاصی در ذهن خواننده قبل از مطالعه مقاله ایجاد نمی­نماید.

در صورتی که پژوهش انجام شده محدود به بازه زمانی و یا مکانی خاصی باشد، ذکر آن در عنوان مقاله الزامی است. زیرا در صورت عدم ذکر بازه زمانی و مکانی فوق، ممکن است که خواننده تصور کند که در مقاله به بیان کلی موضوع بدون هیچ گونه محدودیتی پرداخته شده است، به همین دلیل مطالعه آن بدون اینکه اطلاعات مناسبی در اختیار خواننده قرار دهد، ممکن است وقت و هزینه­های وی را اتلاف نماید. برای درک بهتر چگونگی وارد نمودن بازه زمانی و مکانی مورد مطالعه در عنوان مقالات در زیر تعدادی مثال آورده شده است:

* “بررسی رابطه بین تنوع گونه­ای و عوامل محیطی در مراتع بیرجند”،

چنانچه از این نام برمی­آید نتایج این تحقیق صرفا محدود به مراتع بیرجند بوده و به هیچ عنوان فراگیر نمی­باشد. در نظر داشته باشید که اگر در عنوان محدود بودن نتایج به مراتع صرفا بیرجند ذکر نمی­شد، خواننده به اشتباه تصور می­نمود که نتابج این تحقیق فراگیر و قابل استفاده در تمامی شرایط می­باشد.

 

* “بررسی تاثیر عوامل جوی در ارتفاع سطح آب در سواحل شرقی استان مازندران”،

همانند مثال قبل در اینجا نیز محدودیت مقاله مکانی بوده و نتایج تحقیق صرفا در سطح آب سواحل شرقی استان مازندران قابل استفاده می­باشد.

 

* “جلوه­های سنت و تجدد در فضاهای ورودی خانه­های تهران دوره قاجار”،

در این مثال علاوه بر محدودیت مکانی (خانه­های صرفا تهران)، محدودیت زمانی (دوره قاجار) نیز وجود دارد.

 

* ” ارزیابی نمادین نقوش جانوری سفال نیشابور (قرون سوم و چهارم هجری قمری(”

در این مثال نیز همانند مثال قبل هر دو محدودیت زمانی و مکانی وجود داشته و این محدودیت­ها در عنوان مقاله بیان گردیده­اند.

با مراجعه به مجلات موجود در باجه­های روزنامه­فروشی و یا سایت­های اینترنتی ممکن است مقالات زیادی که عنوان آنها به صورت پرسشی نگارش یافته باشند را مشاهده نمایید، در این میان باید دقت کرد که عناوین سوالی بیشتر در روزنامه­ها و مجلات غیرتخصصی و با هدف جذب کردن خواننده­ها، مشاهده می­گردد. این در حالی است که نگارش عنوان­های سوالی در مجلات پژوهشی، اگرچه مجاز بوده ولی به هر حال به هیچ وجه مرسوم نیست. به همین دلیل پیشنهاد می­شود که در مقالات تخصصی خود از نوشتن عنوان سوالی و یا حتی  تعجبی خودداری نمایید.