محصولات زراعی

بخیز لپویی

نمودار ۵-۱۶- جهات تولید در دیگر نقاط دنیا

۵-۶-۲ تولیدات
۵-۶-۲-۱- تولید علوفه
نمودار ۵-۱۸ تأثیر اقدامات حفاظت آب و خاک را بر چگونگی افزایش تولید علوفه در دیگر نقاط دنیا نشان میدهد. در میان ۹ گروه فنآوریهای حفاظت آب و خاک، اغلب شاهد حداکثر افزایش (یا حداقل متوسط) در تولید محصول، علوفه، و چوب میباشیم.
نکتهی قابل توجه این است که فنآوریهای حفاظت آب وخاک باعث افزایش ابتدایی تولید میشوند. که این مستقیماً مربوط به ترکیبهای گیاهی و زراعی در بسیاری از فنآوریها، یا در ارتباط با افزایش حاصلخیزی خاک یا بهبود یافتن آب قابل استفاده در مناطق نیمهخشک میباشد. در زیر گروه کشاورزی حفاظتی در نمودار ۵-۱۸ مربوط به مطالعات لینیگر (۲۰۰۶)، افزایش تولید در ۳ اقدام از ۵ اقدام بسیار زیاد میباشد که این اصولاً مربوط به بهبود یافتن حفاظت آب میباشد و اما تراس/سکوها اصولا باعث افزایش محصولات زراعی در حد متوسط تا زیاد شدهاند. به طور کلی از ۴۲ نمونهی مورد مطالعه توسط لینیگر در سال ۲۰۰۶، ۱۱ اقدام حفاظت آب و خاک باعث افزایش تولید علوفه بیش از ۵۰ درصد، در ۹ اقدام شاهد افزایش تولید علوفه در حد متوسط (۲۰-۵۰ درصد)، ۲ اقدام باعث افزایش تولید علوفه بین ۲ تا ۵ درصد و بقیهی اقدامات هیچگونه تأثیری در تولید علوفه نداشته و یا در حد بسیار کم (۵-۰ درصد) این اقدامات حفاظتی باعث افزایش تولید علوفه شده است. در حوضهی مورد مطالعه اقدام نهالکاری بادام باعث افزایش تولید علوفه بیش از ۵۰ درصد و اقدام مدیریت، باعث افزایش تولید علوفه در حد ۵۰-۲۰ درصد و کپهکاری و بند خاکی باعث افزایش تولید علوفه در حد ۲۰-۱۰ درصد شده است (نمودار۵-۱۷).

نمودار ۵-۱۷- تولید علوفه در حوزهی آبخیز لپویی

نمودار ۵-۱۸- تولید علوفه در دیگر نقاط دنیا

۵-۷- تأثیرات اکولوژیکی
۵-۷-۱- بهبود عملکرد سیستم آب و زمین
عملکرد همهی فنآوریهای حفاظت آب و خاک مربوط به آب معمولاً در رابطه با کنترل رواناب و یا افزایش نفوذپذیری میباشد و به عنوان یک نتیجهگیری کلی شاهد یک افزایش در آب ذخیره شده در خاک می‌باشیم (لینیگر و همکاران۵۱، ۲۰۰۷).
همچنین کنترل فرسایش بادی باعث بهتر شدن رطوبت خاک میشود. بعضی فنآوریها به طور صریح به زهکشی مربوط میشود و بعضیها به جمعآوری آب. در مطالعات لینگر در حدود ۸۸ درصد از فنآوریهای حفاظت آب و خاک شاهد افزایش در رطوبت خاک میباشیم (نمودار ۵-۲۵). در حوزهی آبخیز لپویی در اقدامهای نهالکاری بادام، کپهکاری، بندخاکی و مدیریت بازدید میدانی به عمل آمد و با برداشت نمونههای خاک به صورت تصادفی به روش کرگیری از اقدامها در اعماق مختلف انجام شد و پس از انجام آزمایش بر روی نمونهها نتایج زیر به دست آمد. افزایش رطوبت خاک در نهالکاری بادام ۳۳/۲ درصد، افزایش رطوبت خاک در بند خاکی۳/۲ درصد، افزایش رطوبت خاک در کپهکاری ۸۸/۲ درصد، افزایش رطوبت خاک در مدیریت ۶۸/۳ درصد میباشد (نمودار ۵-۱۹). بنابراین مطالعات نشان میدهد که در این منطقه با اجرای اقدامهای مذکور افزایش رطوبت خاک بعد از ۱۲۰ روز بارندگی مشاهده میگردد که این افزایش رطوبت خاک در اقدامها در حد متوسط میباشد.

نمودار ۵-۱۹- افزایش رطوبت خاک

نمودار ۵-۲۰- افزایش رطوبت خاک در دیگر نقاط دنیا

۵-۷-۲- کاهش تلفات خاک
به طور کلی در مطالعات لینیگر (۲۰۰۶) و حوزهی آبخیز مورد مطالعه در این تحقیق، اکثر فنآوریها در گروه حفاظت آب و خاک، باعث جلوگیری از تلفات خاک در حد بسیار زیاد شدهاند . خصوصاً در تراسها/ سکوها (۸ نمونه از ۹ نمونه)، در گروه تلفیق جنگل با زراعت (۵ از ۸)، کشاورزی حفاظتی (۴ از ۵) و همهی فنآوریهای کنترل خندق و پوشش گیاهی در حد زیاد میباشد (نمودار ۵-۲۲). به طورکلی در حوزهی آبخیز مورد مطالعه در این تحقیق، اکثر فنآوریها در گروه حفاظت آب و خاک، باعث جلوگیری از تلفات خاک در حد متوسط زیاد شدهاند (نمودار ۵-۲۱).

نمودار ۵-۲۱- کاهش تلفات خاک در حوزهی آبخیز لپویی

نمودار ۵-۲۲- کاهش تلفات خاک در دیگر نقاط دنیا
۵-۷-۳- بهبود پوشش خاک
بیشترین دستیابیها در حوزهی آبخیز لپویی در مورد بهبود پوشش خاک در گروه نهالکاری میباشد (به دلیل تولید گراس و افزایش تاج پوشش گیاهان) و دیگر نقاط دنیا در مورد بهبود پوشش خاک در گروه مدیربت مراتع کشاورزی حفاظتی (مالچ) و تلفیق جنگل با زراعت (به دلیل بهبود پوشش زمین و افزایش تاج پوشش گیاهان) می‌باشد. تراسها/سکوها در این مورد به طور ضعیفتر نسبت به دیگر فنآوریها در بهبود پوشش خاک عمل کردهاند (نمودارهای ۵-۲۳ و ۵-۲۴).

نمودار ۵-۲۳- بهبود پوشش خاک حوزهی آبخیز لپویی

نمودار ۵-۲۴- بهبود پوشش خاک در دیگر نقاط دنیا

۵-۷-۴- افزایش حاصلخیزی خاک
نتایج مطالعات در دیگر نقاط دنیا و در حوزهی آبخیز لپویی نشان میدهد که بیشترین افزایش در حاصلخیزی خاک در مطالعات لینیگر (۲۰۰۶) مربوط به گروه تلفیق زراعت با جنگل میباشد که از تعداد ۸ نمونهی مورد مطالعه ۲ نمونه در طبقهبندی زیاد، و ۶ مورد در طبقهبندی متوسط قرار گرفتهاند (نمودار ۵-۲۶)؛ و در حوزهی آبخیز لپویی نهالکاری بادام در حد بسیار زیاد باعث افزایش حاصلخیزی خاک شدهاند، مدیریت مراتع در حد متوسط افزایش حاصلخیزی خاک شده است. همچنین کپهکاری و بند خاکی در حد کم باعث افزایش حاصلخیزی خاک شدهاند (نمودار ۵-۲۵ و نمودار ۵-۲
۶).

نمودار ۵-۲۵- نمودار افزایش حاصلخیزی خاک در حوزهی آبخیز لپویی

نمودار ۵-۲۶- افزایش حاصلخیزی خاک در دیگر نقاط دنیا
۵-۸- نتیجهگیری
ارزیابی به وسیلهی برنامهی WOCAT در ۴ گروه فنآوری به نامهای ۱- نهالکاری بادام ۲- بند خاکی ۳- کپهکاری و ۴- مدیریت مراتع در حوزهی آبخیزلپویی قرار میگیرند. ۱ فنآوری توسط اقدامات سازهای و ۳ فنآوری توسط اقدامات گیاهی و مدیریتی میباشد. جدول ۵-۱ برخی از خصوصیات فنآوریهای حفاظت آب و خاک را نشان میدهد.
نتایج نشان میدهد که فنآوریهای به کار رفته در حوزهی آبخیز لپویی در ارتفاع ۲۰۰۰-۱۵۰۰ متر از سطح دریا میباشد. شیب کاربریها بین ۳۰-۲ درصد میباشد. فنآوریهای نظیر گروه بیولوژیک و مدیریت سبب تغییر کاربری اراضی از مراتع با پوشش فقیر به مراتع متوسط تا خوب گردیده است. فنآوریهایی نظیر جمعآوری آب و کنترل سیلاب سبب هیچ گونه تغییری در کاربری اراضی بعد از کاربرد فنآوری نشدهاند (جدول ۵-۱). نتایج نشان میدهند که در فنآوریهای به کار رفته نسبت سود به هزینه بالاتر از یک بوده و دارای راندمان اقتصادی میباشد. نتایج نشان میدهد که فنآوریهای بیولوژیک و مدیریت دارای پذیرش بیشتری از سوی مردم است. در جدول ۵-۱ نشان میدهد که مردم بیشتر در فنآوریهای زیستی و مدیریتی مشارکت در اجرا داشتهاند و در فنآوریهای مکانیکی به دلیل عدم آشنایی و اجرا توسط ادارهی آبخیزداری هیچ گونه مشارکتی صورت نگرفته است. نتایج حاصل نشان میدهد که اجرای فنآوری توسط ادارهی آبخیزداری در حوزهی آبخیز لپویی بیانگر نقش کمتر مردم در اجرای این نوع فنآوری بوده است؛ اما در فنآوری زیستی و مدیریتی، نقش مردم تأثیر بسزایی دارد (جدول ۵-۱، ستونهای ۹ و۱۰). (تعداد علامات مثبت، نشان از پذیرش بیشتر مردم از این اقدامات میباشد)

جدول ۵-۱- خلاصهای از خصوصیات فنآوریهای حفاظت آب و خاک (حوزهی آبخیز لپویی)
ردیف
نام فنآوری
ارتفاع (متر)

شیب %
کاربری اراضی
قبل از حفاظت
کاربری
اراضی بعد
از حفاظت

B/C
پذیرش
توسط مردم
مشارکت
مردم در
اجرای
اقدامات
اجرا توسط
۱
بادامکاری
۲۰۰۰-۱۵۰۰
۳۰-۸
مراتع فقیر
باغات بادام
۱
+++
+
مردم
۲
بند خاکی
۲۰۰۰-۱۵۰۰
۵-۲
مرتع
مرتع متوسط
۱
++
_
ادارهی آبخیزداری
۳
کپهکاری
۲۰۰۰-۱۵۰۰
۲۵-۸
مراتع فقیر
مراتع متوسط
۱
++
+
مردم
۴
مدیریت مراتع
۲۰۰۰-۱۵۰۰
۳۰-۸
مراتع فقیر
مراتع متوسط-خوب
۱
++
+
مردم با همکاری
ادارهی آبخیزداری

بررسیها نشان میدهد که اجرای اقدامات حفاظت آب و خاک اکثراً در مرحلهای انجام گرفته است که زمین کاملاً تخریب یافته است، یعنی در مرحلهی احیاء که نیاز به اقدامات سازهای و مدیریتی و بیولوژیکی بوده است.
ارزیابی تأثیر اقدامات آبخیزداری بر محیط انسانی نشان میدهد که در حوزهی آبخیز لپویی معیشت مردم بر پایهی کشاورزی، دامداری و باغداری استوار است. مثلاً اقدامات پوشش گیاهی مانند بادامکاری در حوزهی آبخیز لپویی باعث افزایش درآمد و بهبود معیشت مردم شده است و پذیرش بالایی از سمت مردم داشته و همچنین باعث بالا رفتن دانش حفاظتی آنها شده است که این میتواند کمک شایانی به حفاظت آب و خاک در سطح حوضه کند. همچنین ارزیابیها نشان میدهد که اقدامات سازهای با این که نسبت سود به هزینه بیشتر از یک بوده اما از طرف مردم پذیرش مثبتی نداشته است. همچنین مطالعات نشان میدهد که دلیل عمدهی تخریب خاک در منطقه مورد تحقیق دخالتهای انسانی بوده است و در چند سال پیش به دلیل نداشتن امکانات و عدم دانش حفاظتی، حوضهنشینان به تخریب پوشش گیاهی به طرق مختلف پرداختهاند و باعث تسریع فرسایش شدهاند. ارزیابیها نشان می‌دهد که اقدامات بیولوژیکی که در حوزهی آبخیز لپویی صورت گرفته و باعث بهبود معیشت مردم شده است. مهاجرت روستاییان را به شهرها کاهش داده است و دارای تأثیر مثبت از نظر فرهنگی، روحی شده است. اقدامات بادامکاری، کپهکاری و مدیریت مراتع در اراضی مرتعی با پوشش فقیر در حوضهی مورد مطالعه اجراشده است که دلیل عمدهی تخریب را میتوان تغییر کاربری اراضی از مرتع و جنگل به زمین لخت و فاقد پوشش در گذشته و همچنین نداشتن دانش کافی در این منطقه دانست. اقدام نهالکاری بادام سبب تبدیل اراضی مرتعی با پوشش فقیر به بادام شده است. اقدام بند خاکی در حوضهی مورد مطالعه در مراتع اجرا شده است و مدیریت مراتع باعث تبدیل اراضی مرتعی با پوشش فقیر به مراتع متوسط تا خوب شدهاند. در کل، کمبود مواد آلی و کمبود آب و خشکسالی، و فرسایشپذیری زیاد، مهمترین مشکلات کاربری اراضی است و همچنین این که هر یک از اقدامات خود به نوعی باعث جلوگیری از فرسایش و رسوب شده است.

جدول ۵-۲- بعضی از راههای مختلف مبارزهی یک فنآوری با فرسایش و تخریب
فنآوری
عملکرد اولیهی فنآوری
نهالکاری بادام
بهبود پوشش زمین
تثبیت خاک
افزایش مواد آلی
افزایش و نگهداری آب ذخیرهای در خاک
افزایش سطح آب زیرزمینی، تغذیهی آب زیرزمینی
کنترل توزیع رواناب
بند خاکی
افزایش و نگهداری آب ذخیرهای در خاک
جمعآوری آب و افزایش تولید آب
بهبود کیفیت آب
کنترل از پخش شدن رواناب

افزایش نفوذپذیری
نگهداری یا به تله انداختن رسوبات

کپهکاری
بهبود ساختمان خاک
کنترل فرسایش پاشمانی
بهبود پوشش
زمین
تثبیت خاک
افزایش مواد آلی
افزایش نفوذپذیری

مدیریت مراتع
بهبود پوشش زمین
بهبود ساختمان سطحی خاک
تثبیت خاک
افزایش مواد آلی
افزایش نفوذپذیری
تولید گونهها و واریتهی گیاهی

با استفاده از طول دورهی رشد گیاه در منطقهی مورد تحقیق، امکان استفاده از طبقهبندی اقلیمی WOCAT وجود دارد.

جدول ۵-۳- هزینهها و درآمدهای طرحهای اجرا شده در حوزهی آبخیز لپویی
نوع فعالیت
سالاجرا
اجرا کنندگان
بازاری تولید
هزینهی
اجرا (ریال)
هزینهی نگهداری (ریال)
درآمد
(ریال)
مدیریت
۱۳۸۰
مردم- ادارهی آبخیزداری
معیشتی-
تجاری

۲۱۰۰۰۰۰۰۰
۲۳۱۰۰۰۰۰۰۰
بادامکاری
۱۳۸۱
مردم
معیشتی-
تجاری
۴۹۴۰۰۰۰۰۰
۳۳۰۰۰۰۰۰۰۰
۵۴۰۰۰۰۰۰۰۰
بند خاکی
۱۳۸۰
ادارهی آبخیزداری
معیشتی-
تجاری
۹۰۰۰۰۰۰۰۰

۱۰۰۰۰۰۰۰۰۰۰
کپهکاری
۸۱-۱۳۸۰
مردم
معیشتی

۳۰۰۰۰۰۰۰۰
۴۹۵۰۰۰۰
۳۳۱۵۰۰۰۰۰
در بررسیهای استان فارس به دلیل عدم وجود آمار و اطلاعات کافی، نداشتن یک فرمت استاندارد برای دادههای موجود، نمیتوان به تمامی سئوالات برنامهی WOCAT به درستی و به طور کامل جواب داد و همچنین مدیران آبخیزداری اطلاعات کافی در مورد اقدامات اجرا شده را یا به دلیل اجرای آن اقدام قبل از مسئولیت آبخیزداری، و یا به دلیل عدم اطلاعات کافی از اقدامات اجرا شده در محدودهی مدیریتی خود نداشتند.
فنآوریهای مورد بررسی نشان میدهد که همهی اقدامات در نتیجهی آزمایشها و تحقیقات و تجربیات صورت گرفته در گذشته بوده و هیچ یک ابتکار بهرهبردار و یا منشاء غیر بومی نبوده است. از دیگر مشکلاتی که باید به آن توجه کرد این است که برنامهی WOCAT هزینههای اجرا شده و هزینههای نگهداری، منافع به دست آمده را در کوتاه مدت و بلندمدت محاسبه مینماید و همچنین محاسبهی ورودی مانند سنگ و سیمان، تعداد کارگر در روز، ماشینآلات، ساعات استفاده از ماشینآلات، و ساعات کار یک کارگر در روز را محاسبه مینماید که متأسفانه در حوضهی مورد نظر و دیگر حوضههای استان فارس هیچ یک از این فاکتورها به طور جداگانه محاسبه نشده و هزینهها به طور کلی محاسبه شده است. با توجه به این که شغل اکثر مردم آبخیزنشین در حوزهی آبخیز لپویی بر پایهی کشاورزی و دامداری و باغداری میباشد، جهتهای تولیدی از مراتع و جنگل و زمین زراعی اصولاً معیشتی- تجاری میباشد در پایین دست حوضهی مورد مطالعه محصولات زراعی به صورت تجاری مورد استفاده قرار می‌گیرد ولی در محدوده مورد مطالعه به صورت معیشتی-تجاری. از نظر اجتماعی میتوان این چنین گفت که اقدامات حفاظت آب و خاک به تأمین معیشت پایدار به وسیله

Author: mitra4--javid

دیدگاهتان را بنویسید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد. بخش‌های موردنیاز علامت‌گذاری شده‌اند *